Longarts Meintje Rijneveld over het nieuwe Kwaliteitskader palliatieve zorg Nederland: “Dit kan helpen onze palliatieve zorg te verbeteren”

Meintje Rijneveld is longarts in het HagaZiekenhuis Den Haag en Zoetermeer en – samen met longarts Jeske Staal – voorzitter van de sectie Palliatieve zorg van de beroepsvereniging voor longartsen NVALT. Ze zat de afgelopen twee jaar in de werkgroep Actualisatie Kwaliteitskader palliatieve zorg Nederland. Nu deze actualisatie voltooid is, deelt ze de belangrijkste vernieuwingen en de betekenis van dit kwaliteitskader voor de longgeneeskunde.

Wat staat er in het Kwaliteitskader palliatieve zorg Nederland?

Meintje Rijneveld

“Kort gezegd staat in het kwaliteitskader omschreven waaraan de meest ideale palliatieve zorg moet voldoen. Het gaat onder meer in op de multidimensionale inhoud van de zorg. Die moet aandacht besteden aan de lichamelijke, psychische, sociale en zingevingsbehoeften van de patiënt en zijn naasten. Het kwaliteitskader is geautoriseerd door een groot aantal landelijke organisaties, waaronder diverse beroepsverenigingen van zorgprofessionals. Daardoor hanteren zorgprofessionals allemaal dezelfde uitgangspunten, als het om de zorg voor ongeneeslijk zieke mensen gaat. In ons vakgebied gaat het bijvoorbeeld om mensen met longkanker, COPD en longfibrose. Daarnaast is er in het kwaliteitskader uitgebreid aandacht voor het proces van palliatieve zorgverlening. Van het signaleren en markeren van de start van de palliatieve fase tot het belang van proactieve zorgplanning en de aandacht voor transmurale samenwerking. Tot slot gaat het kwaliteitskader ook in op een aantal competenties van zorgprofessionals, zoals deskundigheid en cultuursensitiviteit.”

Wat zijn de belangrijkste onderdelen voor longartsen?
“Ik kan er vele noemen, maar ik zal mij beperken tot twee onderdelen: enerzijds het signaleren en markeren van de palliatieve fase, anderzijds de uitvoering van proactieve zorgplanning. Met het ‘signaleren en markeren van de palliatieve fase’ doelen we op de expliciete vaststelling dat een patiënt niet meer zal genezen. Dat is van groot belang, omdat het doel van de zorg immers verschuift; was dat in een curatieve fase van de ziekte gericht op genezing, bij een palliatieve fase gaat het om kwaliteit van leven. Daardoor maak je als arts, maar ook als patiënt, andere afwegingen rondom behandelingen en zorg.
De eerste versie van het kwaliteitskader verscheen in 2017. Waar die versie wat vaag kon zijn over de start van de palliatieve fase, is de geactualiseerde versie dat niet. Die is juist heel duidelijk over de start, namelijk: zodra duidelijk is dat er sprake is van een levensbedreigende aandoening of toenemende kwetsbaarheid. Kijk ik naar een belangrijke patiëntengroep in mijn praktijk, de groep patiënten met een stadium IV-longkanker, dan geldt voor hen allen dat zij als patiënten met palliatieve zorgbehoeften zijn te labelen. Bij een andere grote patiëntengroep in de longgeneeskunde, de mensen met COPD, is die markering wat lastiger. De ziekte is immers veel grilliger. Of iemand ‘palliatief’ of niet is, hangt veel meer af van de persoonlijke conditie en situatie. Om de markering te doen, gebruik ik de Propal COPD-tool. Die vraagt naar die persoonlijke conditie en situatie door aandacht te besteden aan onder meer comorbiditeit, longfunctie en gewichtsverlies. Een bepaalde score is aanleiding om de palliatieve fase te markeren en de palliatieve zorgbehoeften te verkennen.”
Het markeren is van belang voor het tweede onderdeel dat ik graag uit het kwaliteitskader wil toelichten: de proactieve zorgplanning. Dit is een methodiek om gesprekken te voeren met patiënten over de toekomstige zorg en behandeling, op basis van hun eigen waarden, wensen en behoeften. Dergelijke gesprekken zijn een noodzaak om de juiste zorg te kunnen verlenen aan die ene specifieke patiënt die je voor je hebt. Je kunt proactieve zorgplanning starten zodra je de palliatieve fase hebt gemarkeerd. Je benoemt dan expliciet welke scenario’s er vanaf dat moment mogelijk zijn, óók het scenario waarin je duidelijk maakt dat de ziekte van de patiënt tot zijn dood kan leiden. Het is vervolgens aan het samenspel dat tussen jou en je patiënt ontstaat of je daar veel of weinig aandacht aan besteedt. Persoonlijk vind ik het altijd zinvol om tijdig te benoemen waartoe de ziekte kan leiden, omdat je anders het risico loopt dat een patiënt pas erg laat in zijn ziektetraject onder ogen moet zien dat hij op korte termijn afscheid van het leven moet nemen. Dan loop je het risico hem te overvallen. Uit onderzoek weten we dat patiënten van jou als zorgverlener verwachten dat jij het initiatief neemt voor dergelijke gesprekken. Doe je dat niet, dan vult de patiënt vaak in dat het nog niet nodig is om hierbij stil te staan.
Overigens: proactieve zorgplanning gaat niet alleen over het voeren van die gesprekken. Het gaat ook om de verslaglegging van die gesprekken in het EPD, zodat andere zorgverleners die bij de zorg voor die ene patiënt betrokken zijn, kunnen zien wat er zoal besproken is, en welke wensen of behoeften aandacht hebben gekregen. Een ander veelvoorkomend misverstand is dat proactieve zorgplanning alleen over medische onderwerpen gaat. Dat is niet zo. Proactieve zorgplanning is veel meer dan alles wat onder het ‘codebeleid’ valt; ‘wat te doen bij reanimatie, wil iemand nog beademd worden en wil iemand nog opgenomen worden op een IC-afdeling?’ Het gaat in sterke mate over de vraag wat voor iemand nog belangrijk is, wetende dat zijn levensperspectief verminderd wordt door de ziekte. Ook de vraag wat nog wel of niet medisch zinvol is, in de specifieke situatie van de patiënt, komt dan aan de orde. Persoonlijk vind ik deze gesprekken één van de mooiste aspecten van mijn vak.”

Waarom is het belangrijk om een patiënt te markeren als ‘palliatief’ en met hem die proactieve zorgplanning op te starten?
“Het markeren kan ons als dokters helpen die palliatieve zorgverlening te verbeteren. Als ik het op hoofdlijnen bekijk, zijn wij als longartsen erg goed in die curatieve zorg. We kennen vele behandelingen die gericht zijn op de ziekte die de patiënt heeft. Maar als die ziekte niet meer voldoende reageert op die behandelingen, kan het soms wat zoeken zijn naar wat we de patiënt nog kunnen bieden. Maar dat hoeft niet zo te zijn. De variëteit van palliatieve zorgvormen – van symptoombestrijding tot geestelijke verzorging, van mantelzorgondersteuning tot psychosociale begeleiding – laat zien dat we nog heel veel voor die patiënt kunnen doen. Omdat die variëteit aan palliatieve zorgvormen nog niet bekend genoeg is, zijn we misschien als longartsen geneigd te lang door te willen gaan met behandelingen van de ziekte. Daarom is het goed die markering te doen. Het draagt bij aan bewustwording van onszelf, als dokters, om op een andere manier naar onze zorg te kijken en ook andere gesprekken te voeren: niet alleen over de medische aspecten, maar juist over de psychosociale thema’s en zingeving.
Die methodiek van proactieve zorgplanning nodigt ons uit samen met patiënten te kijken naar de inhoud van de toekomstige, gewenste zorg. Om een voorbeeld te geven: we weten uit onderzoek dat de meeste patiënten zoveel mogelijk én zo lang mogelijk thuis willen blijven, en zoveel mogelijk uit het ziekenhuis willen blijven. Dan is het goed om tijdig te kijken naar de mogelijkheden van thuisbehandeling bij eventuele longexacerbaties. Dat kun je in de context van proactieve zorgplanning eenvoudig doen. Ander voorbeeld: veel longpatiënten hebben stikangst. In pzp-gesprekken kom je daar makkelijk achter, omdat je in die gesprekken onder meer in kaart brengt waarover men bezorgd is. Als patiënten die stikangst benoemen, kun je bespreken hoe ze daarmee kunnen omgaan. Je kunt hen handvatten geven om die angst te verlichten. Daarmee kun je acute opnames en bezoeken aan het ziekenhuis mogelijk voorkomen. Want nog te vaak presenteren longpatiënten zich aan de afdeling spoedeisende hulp met hun stikangst. Dat brengt een onnodige belasting voor de patiënt met zich mee. Om over de kosten voor de gezondheidszorg nog maar te zwijgen.”

Die proactieve zorgplanning, is dat niet meer iets voor de huisarts?
“Nee, niet per se méér. Het is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van alle zorgprofessionals. Per patiënt kan iemand anders het initiatief nemen voor het eerste pzp-gesprek. Dat kan de longarts zijn, als hoofdbehandelaar van een patiënt, maar dat kan ook de huisarts zijn, die als betrokkene bij de patiënt eveneens zijn contacten met hem zal hebben. Afhankelijk van het ziektetraject kan dat gaan wisselen. Naarmate patiënten minder bij de medisch specialist komen, wordt het logischer dat de huisarts het overneemt. Maar laat me duidelijk zijn: proactieve zorgplanning is niet alleen een taak voor artsen en medisch specialisten. Het kwaliteitskader is daar helder over: niet alleen medische disciplines kunnen verantwoording nemen voor proactieve zorgplanning, óók de verpleegkundige discipline kan dat. Met andere woorden: ook verpleegkundig specialisten of verpleegkundigen kunnen pzp-gesprekken voeren. Al zal er, vanwege de medische onderwerpen die eigen zijn aan proactieve zorgplanning, altijd óók een arts bij betrokken zijn.
Als ik naar mijn praktijk kijk, zie ik dat proactieve zorgplanning de waarde van een goede, transmurale samenwerking benadrukt. Om aan goede proactieve zorgplanning te kunnen doen, heb ik de verpleegkundigen nodig. Zij praten immers ook met patiënten, op de afdeling en in de polikliniek, en komen soms op gespreksonderwerpen uit die de patiënt nog niet met mij besproken heeft. Daarnaast zorgen de pzp-gesprekken er soms voor dat ik een klinisch psycholoog of geestelijk verzorger van het ziekenhuis moet inschakelen, omdat zij ondersteuning of begeleiding kunnen geven die ik niet kan bieden. En last but not least: ik schakel wat vaker met zorgverleners buiten de muren van het ziekenhuis, zoals met huisartsen. Voor hen is het immers ook waardevol om te weten wat wij in het ziekenhuis allemaal met de patiënt hebben besproken. En soms heb ik hen nodig om mij wat meer achtergrondinformatie te geven over een patiënt en zijn systeem.”

Wat is er nieuw aan de geactualiseerde versie van het kwaliteitskader?
“Het meest nieuwe is dat uitgangspunt van de start van de palliatieve fase, zoals ik eerder aangaf. Die begint zodra duidelijk is dat er sprake is van een levensbedreigende aandoening of toenemende kwetsbaarheid. Eerder werd in deze context vaak de Surprise Question aangehaald: ‘Zou het u verbazen als deze patiënt binnen een jaar zou komen te overlijden?’ Was het antwoord ‘nee’,  dan zou de palliatieve fase starten. Maar daar komt men nu van terug. Op basis van onderzoek en praktijkervaring bleek dit niet in alle gevallen een passend hulpmiddel, omdat het bij verschillende ziektebeelden tot een te late markering kon leiden. Dus ik ben blij met de nieuwe aanpak.
Ook nieuw is de onderverdeling in deskundigheid op gebied van palliatieve zorg. Eerder was er een driedeling: generalist, specialist en expert. In het nieuwe kwaliteitskader spreken we niet meer over experts. Er is een tweedeling: je hebt generalisten en specialisten. Vanuit de sectie Palliatieve zorg van de NVALT hebben we het standpunt dat alle longartsen goede palliatieve zorg moeten kunnen verlenen op het generalistische niveau. Met andere woorden: longartsen hoeven er geen specialist in te zijn. Het zou in onze ogen te veel gevraagd zijn om te verwachten dat zij zich opwerken tot specialist palliatieve zorg, door bijvoorbeeld de Kaderopleiding palliatieve zorg te volgen. Al hebben inmiddels al wel een paar handenvol longartsen dat gedaan en zijn er ook specialisten die zich in palliatieve zorg hebben verdiept door de cursus ‘Palliatieve zorg voor medisch specialisten’ te volgen.

Op welke wijze gaat NVALT het vernieuwde kwaliteitskader onder de aandacht brengen bij de achterban?
“We zullen er via PulmoScript regelmatig over berichten. Ook hebben we vanuit onze beroepsvereniging of Palliatieve zorg-sectie speciale nieuwsbrieven en website-onderdelen. Via die kanalen kunnen we onderdelen van het kwaliteitskader ook in de spotlights zetten. Datzelfde geldt voor onze podcast, Longcast. Daarnaast kan palliatieve zorg aan de orde komen in scholingen en congressen waarbij we zijn betrokken. Ik denk bijvoorbeeld aan de NVALT Voorjaars- en Najaarsdagen. Of de jaarlijkse nascholingsdag Liverpool goes Dutch.”

Welke ontwikkeling hoop jij dat over vijf jaar zichtbaar is in de palliatieve zorg voor longpatiënten, kijkend naar het kwaliteitskader?
“Dan hoop ik dat palliatieve zorg, zoals die omschreven staat in het kwaliteitskader, een normaal onderdeel is van ons medische handelen. Concreet betekent dat bijvoorbeeld dat iedere longarts tijdig de palliatieve fase markeert en proactieve zorgplanning als vanzelfsprekend onderdeel van de zorg beschouwt, waarbij binnen de vakgroep duidelijke afspraken bestaan over wie deze gesprekken voert en opvolgt. Daarnaast hoop ik dat die normalisering van palliatieve zorg óók in de maatschappij heeft plaatsgevonden. Nu hoor ik toch nog iets te vaak dat patiënten schrikken zodra je over palliatieve zorg begint te praten. Het wordt nog vaak verward met terminale zorg, vandaar die schrik: ‘Ik ga toch nog niet dood?’. Het enige voordeel van dat misverstand is dat je een duidelijke kapstok hebt om je uitleg, over wat palliatieve zorg wél is, aan op te hangen. Mijn ervaring is dat patiënten daar wel nieuwsgierig naar zijn. En dat het rust geeft om daar meer over te weten.”

————————————————————————————————-

Wat verandert er in het geactualiseerde Kwaliteitskader palliatieve zorg Nederland?
Het Kwaliteitskader palliatieve zorg Nederland is in 2026 geactualiseerd op basis van een knelpuntenanalyse. De actualisatie vergroot de herkenbaarheid en toepasbaarheid van het kader, zonder de kern te veranderen.
De belangrijkste wijzigingen zijn:

  1. Een helderdere en logischere opbouw
  2. Een sterkere positionering van het sociaal domein
  3. Verbreding naar alle (zorg)professionals
  4. Meer aandacht voor vroegtijdige markering van de palliatieve fase
  5. Meer aandacht voor verlies, rouw en persoonlijke balans van professionals
  6. Meer aandacht voor morele dilemma’s
  7. Actualisatie van terminologie
  8. Verbeterde digitale toegankelijkheid en koppeling met hulpmiddelen

De herziene versie van het kwaliteitskader is op 30 september jl. gelanceerd tijdens het NPPZ II Congres Palliatieve zorg: Next level. Voor het digitale kwaliteitskader zie: Kwaliteitskader palliatieve zorg Nederland.

Vorig bericht

Mary de Weerd, Patiëntenfederatie Nederland: “Het Kwaliteitskader palliatieve zorg Nederland kent drie belangrijke thema’s voor de patiënt”

Volgende bericht

Kwaliteitskader palliatieve zorg geactualiseerd – Palliatieve zorg? Die geef je vaker dan je denkt